شادروان محمد کریم پیرنیا
بخش اول:
هنر و معماری در جهان پهناور اسلام دارای چهار دبستان یا شیوه بنیادی است.
*شیوه مصری:این شیوه از معماری کهن مصر ریشه گرفته است و در کشورهای اسلامی شرق آفریقا ,مصر,سودان و کشورهای پیرامونی تا حجاز را در بر می گیرد که در آنجا با شیوه شامی برخورد می کند.
*شیوه شامی:این شیوه از هنر و معماری بیزانس ریشه گرفته و کشورهای سوریه و فلسطین,لبنان و اردن و بخشی از ترکیه را در بر می گیرد و دارای ویژگی های مشترکی با شیوه مصری است.
*شیوه مغربی:که شیوه ای بسیار پیشرفته و چشمگیر است و دربرگیرنده کشورهای مراکش امروز,الجزایر و جنوب اسپانیا می باشد.
*شیوه ایرانی:این شیوه از همه ارزشمندتر و گسترده تر بوده و دربرگیرنده کشورهای میانرودان)عراق(,ایران,افغانستان,پاکستان,جمهوری های فرارودی)ماورا النهر(ازبکستان,تاجیکستان و...تا هند و اندونزی می باشد.سبک شناسی معماری ایرانی در طی شش شیوه بررسی می شود.می توان این شش سبک را بر پایه خاستگاهشان نام گذاری کرد و آنها را چنین نامید:پارسی و پارتی از پیش از اسلام,خراسانی,رازی,آذری و اصفهانی از پس از اسلام.
هنر و معماری ایران از دیرباز دارای چند اصل بوده که به خوبی در نمونه های این هنر نمایان شده است.این اصول چنین هستند:مردم واری,پرهیز از بیهودگی,نیارش,خودبسندگی و درون گرایی.
*مردم واری: به معنای رعایت تناسب میان اندامهای ساختمانی با اندامهای انسان و توجه به نیازهای او در کار ساختمان سازی است.
*پرهیز از بیهودگی:در معماری ایران تلاش می شده کار بیهوده در ساختمان سازی نکنند و از اسراف پرهیز می کردند.این اصل هم پیش از اسلام و هم پس از آن مراعات میشده است.
نیارش: واژه نیارش در معماری گذشته ایران بسیار بکار رفته است. نیارش دانش ایستایی و فن ساختمان و مصالح شناسی را میگویند، معماران در گذشته به نیارش بسیار توجه داشتند و آنرا از زیبایی جدا نمی دانستند.
خودبسندگی: معماران ایرانی تلاش میکردند مصالح و ساختمایه های مورد نیاز خود را از نزدیک ترین مکان ها بدست آورند و چنان ساخت می کردند که نیاز به ساختمایه دیگر جاها نباشد.
درونگرایی: اصولا در ساماندهی اندام های گوناگون ساختمان بویژه خانه های سنتی باورهای مردم بسیار کارساز بوده است درون گرایی و احترام حرمت زندگی شخصی از این گونه باورها بوده که بر طراحی منزل مسکونی آنها نیز تاثیر بسیاری گذاشته است.